UTI ni maambukizi ya njia ya mkojo (urethra, kibofu, mirija ya mkojo hadi figo). Mara nyingi husababishwa na bakteria wanaopanda kutoka sehemu za haja kubwa/uke kwenda kwenye njia ya mkojo.
1) Chanzo (Sababu kuu)
Bakteria wanaosababisha sana
- E. coli (ndiye wa kawaida zaidi)
- Wengine: Klebsiella, Proteus, Staphylococcus saprophyticus, n.k.
Jinsi maambukizi hutokea
- Bakteria huingia kwenye urethra → huenda kibofu (cystitis) → ikizidi huenda fiko (pyelonephritis).
Vichochezi/Vihatarishi
- Kunywa maji kidogo na kuzuilia mkojo
- Ngono, hasa bila kukojoa baada ya tendo
- Usafi usio sahihi (kwa wanawake: kujisafisha nyuma→mbele)
- Ujauzito
- Kisukari
- Matatizo ya kuziba mkojo (mawe, kuvimba tezi dume kwa wanaume)
- Catheter ya mkojo
- Historia ya UTI kurudia
- Kwa watoto: matatizo ya kimaumbile ya njia ya mkojo
2) Dalili
Dalili za UTI ya kibofu (Cystitis)
- Kuwaka/maumivu wakati wa kukojoa
- Kukojoa mara kwa mara, mkojo kidogo
- Maumivu ya tumbo la chini (suprapubic)
- Mkojo wenye harufu kali, mawingu, au damu kidogo
- Kuhisi hujamaliza mkojo
Dalili za UTI ya figo (Pyelonephritis) — hatari zaidi
- Homa, baridi kali
- Maumivu ya kiuno/mgongo upande wa figo
- Kichefuchefu/kutapika
- Udhaifu mkubwa
Tahadhari: si kila “kuwasha” ni UTI
- Kama kuna uchafu ukeni/harufu kali ukeni/kuwasha ukeni, au maumivu wakati wa tendo, inaweza kuwa vaginitis au STI (kisonono, chlamydia), si UTI pekee—unahitaji kupimwa.
3) Vipimo (Utambuzi)
- Urinalysis (kipimo cha mkojo): huonyesha dalili za maambukizi (leukocytes/nitrites)
- Urine culture & sensitivity: muhimu zaidi kama:
- UTI inarudia
- Ujauzito
- Mtoto
- Mwanaume
- Dalili kali au dawa hazifanyi kazi
- Wakati mwingine: kipimo cha ujauzito, sukari, ultrasound n.k. kulingana na hali.
4) Tiba
A) Mambo ya kusaidia nyumbani (hayachukui nafasi ya antibiotiki)
- Kunywa maji ya kutosha
- Usizuie mkojo
- Dawa ya maumivu kama paracetamol (au ibuprofen kama huna vidonda vya tumbo/figo na si mjamzito bila ushauri)
- Epuka kwa muda: pombe, kahawa nyingi, soda, pilipili kali (huweza kuchochea kibofu)
B) Antibiotiki (daktari achague baada ya kipimo)
- UTI nyingi huhitaji antibiotiki. Aina na siku hutegemea:
- Kama ni UTI ya kibofu au figo
- Ujauzito au la
- Uume/uke
- Matokeo ya culture na usugu wa dawa eneo lako
C) Ukihisiwa UTI ya figo (homa + maumivu ya kiuno/mgongo)
- Hii mara nyingi huhitaji tiba ya haraka hospitali, wakati mwingine dripu/antibiotiki kali.
5) Kinga (Jinsi ya kuzuia UTI kurudia)
- Kunywa maji ya kutosha kila siku
- Kojoa unapohisi haja; usizuilie
- Kwa wanawake: jisafishe mbele→nyuma
- Kojoa baada ya tendo la ndoa
- Epuka sabuni kali/douching sehemu za siri
- Vaa chupi za pamba, epuka kubana sana, badilisha zilizo na unyevunyevu
- Tibu kuvimbiwa (constipation) hasa kwa watoto
- Dhibiti kisukari vizuri kama unacho
6) Wakati wa kuwahi hospitali haraka
- Mjamzito na dalili za UTI
- Mtoto mwenye homa/UTI inayoshukiwa
- Mwanaume mwenye dalili (UTI kwa mwanaume mara nyingi huhitaji uchunguzi zaidi)
- Homa, kutetemeka, maumivu ya kiuno/mgongo, kutapika
- Damu nyingi kwenye mkojo
- Dalili hazipungui ndani ya saa 24–48 baada ya kuanza tiba
- UTI inarudia mara kwa mara (≥2 ndani ya miezi 6 au ≥3 ndani ya mwaka)